Op de Albanese vlag staat een zwarte dubbelkoppige adelaar op een rode achtergrond: het oude wapen van de volksheld Skanderbeg. Voor Albanezen is dat meer dan een staatssymbool. De adelaar hangt in woonkamers, staat op tatoeages, wordt met twee handen nagebootst bij voetbalwedstrijden en wappert op 28 november op vrijwel elk balkon. In Albanië zelf, maar net zo goed in Kosovo, Noord-Macedonië en bij de Albanese gemeenschappen in Nederland en België.
Skanderbeg en de adelaar
De vlag gaat terug op Gjergj Kastrioti, beter bekend als Skanderbeg. In 1443 keerde hij zich af van het Ottomaanse leger, nam de burcht van Krujë in en hees daar volgens de overlevering op 28 november de rode banier met de zwarte adelaar, het wapen van zijn familie. Vijfentwintig jaar lang hield hij de Ottomanen buiten de deur, en zijn banier werd het symbool van het Albanese verzet.
De vorm met twee koppen is ouder dan Skanderbeg. Hij komt uit de Byzantijnse heraldiek en werd in de middeleeuwen door meerdere adellijke families op de Balkan gebruikt; ook Servië en Montenegro voeren een dubbelkoppige adelaar. Waarom de Kastrioti's hem kozen, weten we niet zeker. Een veelgehoorde uitleg is dat de twee koppen naar oost en west kijken; het is een mooie gedachte, maar historisch niet te onderbouwen.
28 november: de Dag van de Vlag
Bijna vijf eeuwen later, op 28 november 1912, verzamelden Albanese afgevaardigden zich in Vlorë. Daar riep Ismail Qemali de onafhankelijkheid van het Ottomaanse Rijk uit en hees hij vanaf een balkon dezelfde rode vlag met de adelaar. De datum was bewust gekozen: precies de dag waarop Skanderbeg zijn banier in Krujë zou hebben gehesen.
Sindsdien is 28 november de nationale feestdag: Dita e Flamurit dhe e Pavarësisë, de Dag van de Vlag en de Onafhankelijkheid. Een dag later, op 29 november, volgt Dita e Çlirimit, de herdenking van de bevrijding in 1944. Beide zijn vrije dagen, en samen vormen ze een lang feestweekend. In Vlorë staat het onafhankelijkheidsmonument; in Tirana hangt het Skanderbegplein vol vlaggen en zijn er concerten. Ook Albanezen in Kosovo en in de diaspora vieren 28 november, met feesten en optredens in onder meer Nederland en België.
Wanneer je in die week in Albanië bent, merk je het meteen: auto's met vlaggen uit het raam, toeterende colonnes en overal rood en zwart. Zie ook feestdagen in Albanië.
Hoe de vlag veranderde
De adelaar bleef, maar wat erbij stond wisselde met het regime. Onder koning Zog (1928–1939) kreeg de adelaar een helm van Skanderbeg boven de koppen. Tijdens de Italiaanse bezetting werden er fascistische symbolen aan toegevoegd. Het communistische regime van Enver Hoxha zette vanaf 1946 een rode ster met gele rand boven de adelaar. Na de val van het communisme verdween die ster weer, en sindsdien is de vlag terug bij zijn eenvoudigste vorm: rood, met alleen de zwarte adelaar.
Shqipëria: het land van de adelaars?
Albanezen noemen hun land niet Albanië maar Shqipëri (met lidwoord: Shqipëria), en zichzelf shqiptarë. Overal hoor je dat dat "land van de adelaars" betekent, naar shqiponjë, adelaar. Het klinkt prachtig en het past bij de vlag, maar de meeste taalkundigen denken dat het andersom zit: de naam komt waarschijnlijk van het werkwoord shqiptoj, "duidelijk uitspreken". De shqiptarë zouden dan de mensen zijn die elkaars taal verstaan, en de taal zelf heet ook gewoon shqip. Meer daarover bij Shqip, de Albanese taal.
De naam "Albanië" is veel ouder. De Grieks-Romeinse geograaf Ptolemaeus noemde in de 2e eeuw al een stam van Albanoi met als hoofdplaats Albanopolis. In de middeleeuwen noemden Albanezen zich Arbër of Arbën, een naam die nog voortleeft bij de Arbëreshë, de Albanese gemeenschappen in Zuid-Italië. Shqipëri raakte pas vanaf de 17e en 18e eeuw in gebruik.
Het adelaarsgebaar
Kruis je handen voor je borst, haak je duimen in elkaar en spreid je vingers: dan heb je de dubbelkoppige adelaar. Albanezen maken dit gebaar bij doelpunten, op concerten, op trouwfeesten en op foto's. Het is een teken van trots op je afkomst. Wereldwijd bekend werd het op het WK voetbal van 2018, toen de Zwitserse spelers Granit Xhaka en Xherdan Shaqiri, beiden van Kosovaars-Albanese afkomst, tegen Servië na hun doelpunten de adelaar maakten. De FIFA beboette hen daarvoor.
Veelgestelde vragen
Wat betekent de adelaar op de Albanese vlag?
Het is het wapen van de familie Kastrioti, waartoe Skanderbeg behoorde, en staat voor de Albanese natie en haar strijd voor vrijheid. De vorm met twee koppen komt uit de Byzantijnse heraldiek.
Waarom heet Albanië Shqipëria?
Populair heet het "land van de adelaars" (shqiponjë), maar taalkundigen leiden het meestal af van shqiptoj, "duidelijk uitspreken".
Wanneer is de Albanese onafhankelijkheidsdag?
Op 28 november, de dag waarop Ismail Qemali in 1912 in Vlorë de onafhankelijkheid uitriep. Op 29 november volgt de Dag van de Bevrijding.
Is de vlag van Kosovo hetzelfde?
Nee. De officiële vlag van Kosovo is blauw met een gouden kaart van het land en zes witte sterren. Toch zie je bij Kosovaarse Albanezen vaak juist de rode Albanese vlag met de adelaar.