Vraag een Albanees naar zijn geloof en de kans is groot dat je een genuanceerd antwoord krijgt. "Mijn familie is moslim, maar we vieren ook Kerstmis." "Mijn oma was orthodox, mijn opa Bektashi." "Ik geloof wel ergens in, maar ik ga nooit naar de moskee." In Albanië is religie voor veel mensen eerder een familieachtergrond dan een dagelijkse praktijk. En de verschillende gemeenschappen leven al eeuwen naast elkaar, met een vanzelfsprekendheid die buitenstaanders vaak verrast.
Dat beeld is geen sprookje. Er zijn spanningen geweest en er zijn discussies, bijvoorbeeld over de census of over buitenlandse invloed op religieuze organisaties. Maar religieus geweld tussen Albanezen onderling is vrijwel onbekend, en daar zijn Albanezen terecht trots op.
Hoe Albanië zo divers werd
De Illyriërs en hun opvolgers werden in de eerste eeuwen na Christus gekerstend. Toen de christelijke kerk in 1054 definitief splitste, liep de scheidslijn ongeveer door het huidige Albanië: het noorden bleef verbonden met Rome (katholiek), het zuiden met Constantinopel (orthodox).
Na de Ottomaanse verovering in de 15e eeuw, na de dood van Skanderbeg, bekeerde in de loop van enkele eeuwen een groot deel van de bevolking zich tot de islam. Dat ging geleidelijk en had naast geloofsredenen ook praktische redenen: moslims betaalden minder belasting en hadden betere kansen op een carrière in het rijk. Families splitsten zich soms, en in sommige gebieden bleven mensen in het geheim christen terwijl ze naar buiten moslim waren.
In de 19e eeuw speelde religie een opvallend kleine rol in de Albanese nationale beweging. Schrijver Pashko Vasa schreef rond 1880 de beroemde regel "Feja e shqiptarit është shqiptaria": "de religie van de Albanees is het Albanees-zijn". Het was een oproep om de taal en de natie boven de verdeeldheid tussen geloven te stellen. De zin wordt nog altijd vaak geciteerd, al gebruikte het communistische regime hem later ook om religie zelf weg te zetten.
De vier grote gemeenschappen
Soennitische islam
De grootste groep. De meeste Albanese moslims volgen de soennitische islam van de hanafitische school, vertegenwoordigd door de Moslimgemeenschap van Albanië (Komuniteti Mysliman i Shqipërisë). Voor veel Albanese moslims is het geloof cultureel en familiaal: ze vieren de feestdagen en gaan naar de moskee bij begrafenissen, maar drinken bijvoorbeeld ook gewoon een glas raki. Er zijn ook praktiserende gemeenschappen, en sinds 1991 zijn er honderden moskeeën gebouwd of herbouwd. De nieuwe Namazgja-moskee in Tirana, een van de grootste van de Balkan, werd in oktober 2024 geopend.
Bektashi
De Bektashi zijn een soefi-orde, een mystieke stroming binnen de islam, met wortels in het 13e-eeuwse Anatolië. Ze staan bekend om hun vrijzinnigheid: geen strikte gebedstijden, mannen en vrouwen bidden samen, en alcohol is niet taboe. Hun gebedshuizen heten teqe en hun graftombes tyrbe. Toen Atatürk in 1925 alle soefi-ordes in Turkije verbood, vond de leiding een nieuw thuis in Albanië. Sinds 1930 staat het wereldcentrum van de Bektashi (Kryegjyshata Botërore Bektashiane) in Tirana, aan de oostkant van de stad. Het werd in 1967 gesloten en in 1992 heropend. Sinds 2015 is er een museum en bibliotheek.
In september 2024 stelde premier Edi Rama voor om rond het wereldcentrum een kleine soevereine staat naar het voorbeeld van Vaticaanstad te vestigen. Het plan kreeg veel kritiek van de oppositie en is bij het schrijven van dit artikel niet uitgevoerd.
Elk jaar eind augustus trekken duizenden pelgrims naar de berg Tomorr bij Berat, naar het heiligdom van Abaz Ali. Het is de grootste Bektashi-bedevaart van het land.
Albanees-orthodoxe kerk
De Autocefale Orthodoxe Kerk van Albanië is vooral sterk in het zuiden en zuidoosten, rond Korçë, Gjirokastër en Berat. De kerk verklaarde zich in 1922 zelfstandig van het patriarchaat van Constantinopel, dat dit in 1937 erkende. Na 1991 bouwde aartsbisschop Anastasios de vrijwel vernietigde kerk opnieuw op. Hij overleed in januari 2025; in maart 2025 werd aartsbisschop Joan (Pelushi) geïnstalleerd. In Tirana staat sinds 2012 de grote Opstandingskathedraal.
Rooms-katholieke kerk
De katholieken wonen vooral in het noorden, rond Shkodër, Lezhë en Mirditë. Zij hebben een lange band met de Albanese taal: het eerste boek in het Albanees, de Meshari van Gjon Buzuku (1555), was een katholiek missaal (zie de Albanese taal). De bekendste Albanese katholiek is Moeder Teresa. Onder het communisme werden veel priesters vervolgd; 38 van hen werden in 2016 in Shkodër zalig verklaard als martelaren.
1967: "de eerste atheïstische staat"
In 1967 begon het regime van Enver Hoxha een campagne om religie volledig uit te bannen. Alle moskeeën, kerken, kloosters en teqe's, ruim tweeduizend in totaal, werden gesloten. Veel gebouwen werden afgebroken, andere werden magazijn, sporthal of bioscoop. Geestelijken werden gevangengezet of vermoord. Het regime riep Albanië uit tot de eerste atheïstische staat ter wereld, en de grondwet van 1976 legde vast dat de staat geen enkele religie erkende en atheïstische propaganda steunde. Meer daarover lees je in Albanië onder het communisme.
Religieuze praktijk verdween niet helemaal. Families bewaarden in het geheim gebedenboeken, kleurden op Pasen stiekem eieren of vierden een feestdag binnenshuis. Maar een hele generatie groeide op zonder religieuze opvoeding, en dat zie je nog altijd terug in de losse band die veel Albanezen met religie hebben.
De herleving na 1990
Op 4 november 1990 droeg priester Simon Jubani in Shkodër een openbare mis op, de eerste in meer dan twintig jaar, voor duizenden mensen. Eind 1990 werd het religieverbod officieel opgeheven. Begin 1991 kwamen in Tirana duizenden mensen samen bij de Et'hem Bey-moskee voor het gebed. In 1993 bezocht paus Johannes Paulus II Shkodër, in 2014 kwam paus Franciscus naar Tirana; hij koos Albanië als eerste Europese land voor een officieel bezoek, onder meer vanwege de goede verhoudingen tussen de religies.
Na 1991 kwam er ook geld en invloed van buiten: van Turkije en de Golfstaten voor moskeeën, van Griekenland voor de orthodoxe kerk, van Italië en het Vaticaan voor de katholieken, en van Amerikaanse en Europese zendingsorganisaties voor evangelische kerken. Dat leidde soms tot discussie over welke vorm van geloof "echt Albanees" is.
Samenleven: gemengde families en gedeelde heiligen
In de steden zijn huwelijken tussen moslims en christenen niet bijzonder, en in veel families zitten beide achtergronden. Kinderen krijgen vaak een naam zonder duidelijk religieus label (zie Albanese voornamen). Op feestdagen gaan buren bij elkaar langs: christenen feliciteren moslims met Bajram, moslims komen langs met Pasen.
Er zijn ook heiligdommen die door meerdere gemeenschappen worden bezocht. De kerk van de heilige Antonius in Laç trekt rond 13 juni zowel katholieken als moslims en orthodoxen. En in de Tweede Wereldoorlog beschermden Albanese families, moslims en christenen, Joodse vluchtelingen. Zij beriepen zich daarbij op besa, het erewoord, eerder dan op religie.
Feestdagen van alle religies
Albanië maakt de belangrijkste feestdagen van alle grote gemeenschappen tot nationale vrije dag:
- Nevruz (22 maart): het Perzische nieuwjaar en een Bektashi-feestdag (Sulltan Nevruz).
- Katholiek Pasen en orthodox Pasen: in de meeste jaren op verschillende data, en dan dus twee keer vrij.
- Bajrami i Madh (Suikerfeest, einde van de ramadan) en Kurban Bajrami (Offerfeest): data verschuiven elk jaar.
- Dag van Moeder Teresa (19 oktober, de dag van haar zaligverklaring in 2003).
- Kerstmis (25 december).
Valt een feestdag in het weekend, dan schuift de vrije dag door naar maandag. Een overzicht van alle data en wat er dan gegeten wordt, vind je bij feestdagen en gerechten voor de feestdagen.
De cijfers: census 2023
Bij de volkstelling van 2023 telde Albanië 2.402.113 inwoners. De vraag naar religie was vrijwillig. De uitkomsten, afgerond:
- Soennitische moslims: 45,9%
- Bektashi: 4,8%
- Katholiek: 8,4%
- Orthodox: 7,2%
- Evangelisch: 0,4%
- Gelovig zonder religie: 13,8%
- Atheïst: 3,6%
- Geen antwoord: 10,2%; niet bereikt: 5,6%
In 2011 was 56,7% moslim, 10,0% katholiek en 6,8% orthodox. De daling komt deels doordat meer mensen "gelovig zonder religie" invulden of de vraag oversloegen, en deels door emigratie. De cijfers zijn niet onomstreden: de orthodoxe kerk stelde in 2024 dat haar aantal leden veel te laag is geteld, onder meer omdat tellers de religievraag niet altijd stelden. Lees de percentages daarom als een indicatie, niet als exacte meting.
Tips voor bezoekers
- Gebedshuizen bezoeken mag bijna altijd. Bedek schouders en knieën, doe je schoenen uit in een moskee of teqe, en wees stil tijdens diensten.
- In Tirana liggen de Et'hem Bey-moskee, de orthodoxe Opstandingskathedraal, de katholieke Sint-Pauluskathedraal en de Namazgja-moskee op loopafstand van elkaar. Het Bektashi-wereldcentrum ligt iets verder naar het oosten (zie Tirana).
- In Berat en Korçë zie je moskeeën en orthodoxe kerken naast elkaar in de oude wijken. Het Onufri-museum in de burcht van Berat bewaart iconen uit de 16e eeuw.
- Praat er gerust over, maar zonder te oordelen. De meeste Albanezen vinden het een interessant onderwerp, zeker als je laat merken dat je de geschiedenis kent.
Veelgestelde vragen
Is Albanië een islamitisch land?
Nee. Albanië is een seculiere staat zonder staatsgodsdienst. Bij de census van 2023 noemde ongeveer de helft van de inwoners zich moslim (45,9 procent soenniet en 4,8 procent Bektashi), maar religie speelt in het dagelijks leven van veel Albanezen een bescheiden rol en christenen en moslims leven al eeuwen naast elkaar.
Welk percentage van de Albanezen is moslim, orthodox of katholiek?
Volgens de census van 2023 is 45,9 procent soennitisch moslim, 4,8 procent Bektashi, 8,4 procent katholiek, 7,2 procent orthodox en 0,4 procent evangelisch. 13,8 procent noemde zich gelovig zonder religie, 3,6 procent atheïst, en ruim 10 procent gaf geen antwoord. De vraag was vrijwillig en de cijfers worden door sommige geloofsgemeenschappen betwist.
Waarom was Albanië de eerste atheïstische staat?
In 1967 startte het communistische regime van Enver Hoxha een campagne tegen religie. Moskeeën, kerken en tekke's werden gesloten of verwoest en religieuze praktijk werd strafbaar. Het regime noemde Albanië de eerste atheïstische staat ter wereld; de grondwet van 1976 legde dat vast. Eind 1990 werd het verbod opgeheven.
Wat zijn de Bektashi?
De Bektashi zijn een soefi-orde binnen de islam, met een mystieke en vrijzinnige traditie. Nadat Turkije in 1925 de soefi-ordes verbood, verhuisde het hoofdkwartier naar Albanië; sinds 1930 staat het wereldcentrum van de Bektashi in Tirana.
Welke religieuze feestdagen zijn vrije dagen in Albanië?
Zowel islamitische als christelijke feestdagen zijn nationale feestdagen: Nevruz (22 maart), katholiek Pasen, orthodox Pasen, het Suikerfeest (Bajrami i Madh), het Offerfeest (Kurban Bajrami), de dag van Moeder Teresa (19 oktober) en Kerstmis.